|
|
ډاکټر محمدنعيم مفتون ( کندهارپوهنتون)
دويني لوړ فشار( Hypertension )
دويــــــني فشـــار ( Blood Pressure ) عبارت دي د
دورانـــــــــي ويــــنــــي دفــــــــشـار څــــخه د شريـــانـــــونو
پر دېـــــــــــوالـــــــــونو بـــــــاندي.چــــــي پـــــه
عمــــــومـــــــي ډول ســــــــــره پــــــــــــــر دوو
بــــــــــــرخـــــــو وېــــــشــــــل ســــــوي دي يعــــــــــــــني
ابــــــــــتـــــدائي يــــــا اساسي لــــــــــوړفــــــــشـار او
ثـــــــــانــــــوي لـــــــوړ فــــــشار.
دويــــنـــي لـــــوړ فشـــــــار يو ډيــــره پراخـــه موضوع ده چــــــي
نـــــــن هم د نړيــــــوالو ډاکــــــــټرانو لــــپــاره يـــوه
ډيـــــــره مهــــــمه او دپام وړ موضـــــــوع ده. دويــني لوړ فشار
(Hypertension) او ياهم ( High Blood Pressure ) يو طــــبي حـــــــالت دي
چـــــــي تـــڼ ســــــوي (منـــــقبـــــض) شــــــرائن دويــــــــني
دجــــــريـــــان پــــــه مقـــــابل کــــښي خپل مقــــــاومت
زيـــــــاتوي او دوينـــي فشار دهمدغـــه مقـــاومت په مقــــــــابل کښي
زياتيـــــــږي نــــــو ځکـــه دويــني لوړ فشار ورتـــــــــه
وايـــــــي. پــه دې ترڅ کـــــښي بـــــــايد زړۀ حتـــــمــي کـــــــار
وکـــــړي چــــــــي دتــڼو ســــــــوو شرائــــــنو څـخه وينه
پمـــــــــپ کـړي، که چــــــيـــري زړۀ دضــــــرورت ســره ســـــم
کــــــارونه کــــــړي نــو دزړۀ او دويـــني درگــــــونو دزيـــــان،د
(Stroke) ، دخـــــــطر دزياتــــــوالي ، دزړۀ دحمـــــلې او ياهم د
پــــــښتـــــــورگـــــي او يـــــــا زړۀ دعـــــــــدم
کــــــفايــــــې وېـره ســــــــــته چـــــي بــــــــي ږغــــــه
وژونــــکي (Silent Killer) يــــــــــــــــــــې بــــــولي.
دابـــــتدائي لــــــوړفشــــــار لامــــــل نــــږدې (٩٥) په
سلــــــــــو کي نامـــــعلوم دي خـــــــــو عمـــــــــوماً د (٢٥)
کلـني څــــــخه بــــــيا تـــــــــر (٥٥) کلنـــــــــى پــــوري
زياتـــــره پــــه نارينــــــه وو کــــــي خــــــــــو تر (٥٥)
کلنـــــــى وروســـــته پــــه ښــــــــــــځو کـــــــــي
مــــــــــــروج دي.
ډاکـــــټــــــران دويـــــني فــــشــــــــــــــار پـــه دوه ډولـــه
ســـــــــــره واضــــــح کــــــوي.
1. ســيستو لـــيک فـــشــار : هـــــــغـــه وخـــــــت انــــــدازه
کيــــــــــــــږي چـــــــــــي زړۀ دويـــــــنـــــــي دپـــمـــپ
لپاره تڼيــــــــږي .(تقـــــــــــبــض کوي)
2. پـــــــاســـــــتولــــــيک فــشــــار : هــــغه وخــــت انـــدازه
کـــــــيــــږي چـــــــي زړۀ دويــــــــني د داخـــــليـــــدو لـــپاره
پــــــراخيــــــــــږي (انبــــــــــســــــاط کوي)
په کـــــاهـــــــلانــــو کــي دويــــنــــي نــــورمـــال فـشار ( mm
hg ٨٠/١٢٠) تــــخمــــين ســـوي دي چــي (١٢٠) يــې
سيـــــــستــــــولــــــــيک او (٨٠) يــــــې پاستـــــولــــيک
فـــــــــشـار گــــــــــڼل کـــــــــيــــږي . کــــله چـــــي
دويــــني فشار ( mm hg ٩٠/١٤٠ ) تــــــه ورســـــيږي نــــو دويـــني لوړ
فـــــشار ورتــــه ويـــلاي ســو.
ډاکــــــــــټــــران دښـــــــه څــــــرگــــــندونــــي لـــــپـــاره
دويــني فشـــــار پـــه څــــلورو لانــــدنيو بـــرخو ويــــشي:
1. ضــــــــعيــــــــف فــــــــــــشار
2. منـــــــــــځــــــنى فـــــــــــشار
3. ســـــــــخــــــــــت فـــــــــــشار
4. ډيـــــر ســخـــت فـــــــــــشار
کــــله چـــي دويــــني لـــــوړ فــــــشار بيــــله علته وي نو د
لــــــــومـــړني لـوړ فشار (Essential Hypertension) پــــــه
نــــــــامه سره يـــــــــاديـــږي چـــــي تقــــــريباً پــه (٩٥%)
واقـــــــعـــاتو کـــــي واقــــع کـــــيـداي ســـي او ســـاينس پوهان
پـــــــه دې بــــــــاور دي چـــــــي ارثـــــي فکتـــــورونه هم د
(Essential Hypertension) پــــه منـــــځته راټ کــي رول لــــــــري.
پــــــــه خلـــــــص ډول ســـــــــره هـــــغه فاکــتورونه چـــــــي
ددې ډول فـــــشار پــــه لـــــوړوالـــي کــــي اثــــر کــــــوي
داســــــــي څـــــــــــرگنـــــــــــدوو:
1. جـــنيــــتک فکــــــتور (Genetic Factor)يعــــني ارثي خــواص پـــــه
دې مـــعـــني چــــي دکــــوم چــا والـــديـن فــــــرط فـــــشار
ولــــري نـــو پــــه اولادونـــــو کــــښـي يې زيــــات امـــــــکان
ســــــــته.
2. چاغــــــوالي يــــــــا دتـــمــرين او کـــار کمــــــوالي.
3. دشرابو، سگريټو او نورو نشئي توکو استعمال.
4. دمــــــــالي او غــــوړيـــــو زيـــات استــــــعمال.
5. دويــــــــــــنـــــي دســـــــــرو کـــــروياتـــــو زياتــوالي .
6. يــــــو تعــــداد درمـــــــل لکــــه : اســــپرين، بروفــــــين او
ديــــــکلوفــــــيــــــناک هـم فشـــار لــــــــــــــــــوړوي.
7. دپــــــــــــتــــاشــــــــــيـم (K) کــــــــــم
خــــــــــــــــــوړل.
پـــه پــاته (٥%) واقــــــعــــاتو کـي دوينـي لــوړ فشار
دنـــــــــــور و طـــــبي نـــــاروغيـــو لـــــه کبـــــله مـــنځ ته
راتلاي ســــــــي لکه دپـــــښتــــورگي او يــــنې ناروغي او همدارڼه
دنــــــــــورو درمــــــلونو لــــکه دحــــمل ضـــد درمل، دشهوت
دزيــــــــــاتـــوالي درمـــل او نـــــــــــوردرمـــــل هــــم پرفشـار
بانــــــــدي ناوړه تاثــــــيرات لــــري چي نــــومـــــوړي لوړفشار د
دوهـــــمـــــي لــــوړفشار (Secondary Hypertension) په نامــــــــه سره
يـــــــــاديــــــــــږي .
(دويني لوړ فشار څڼه پرمخټ کوي)
دوه فـــــکتـــــــــورونـــه دويـــــني فــشار تعين کولاي ســـي :
دويـــــــني هغــــــه انـــــدازه چــــــي زړۀ يــــې پمــپ کوي او
دشرائنو ديامتر چي دزړۀ څخه وينه دبدن نورو برخوته رسوي کله چي شرائن تڼ سي
نو دويني په مقابل کي يې مقاومت زياتيږي او زړۀ کوښښ کوي چي ډير کار وکړي
ترڅو وکولاي سي چي دپخوا په شان ټولو برخو ته وينه په مساوي توگه ورسوي.
دزړۀ دزيات پمپ او دشرائنو دتڼوالي په نتيجه کي دويني فشار لوړيږي.
پښــتورگي هم دويني دفشار په تنظيم کي خاص رول لري په داســي ډول چي د
(Rennin) په نامه سره يو هورمون افـــــرازوي چي دشـــــرائنو دتقبض (تڼوالي
) سبب گــــــــرځـــــي نو ددې کــــــــبله دويني دلوړ فشار سبب کيږي.
همدارڼه پښتــــورگي دويــــني دمايـــــع حـــجم کنترولوي، پــــــه ادرار
کــــــي دمـــــــالي ساتــــــلو اويـــاهــــم اطـراح کــــــــولو
پــــــــه واســـــطه.
کله چي پښتورگي دويني په دوران کي ماله وساتي، ماله اوبه جذبوي او دويني د
مايع حجم زياتيږي نو کله چي په لوړ حجم سره وينه دشرائنو څخه تيره سي نو د
ويني فشار لوړيږي.
(دويني دلوړ دفشارد ناروغۍ نښي)
زياتـــره مريضـــان دنــــــاروغــــي په لــــومــــړي سر کي هيــــــڅ
مشـــکل نه لـــري خـــــو کله چـــــي اختـــلاط واقع سي يعـــــــني
هـــــرکله چــــــي يې مــــــرض پــــر بـــــــدو واوړي بيــــــــانو
مريــــــــــض شکـــــايت کــــــوي. بــــــل داچــي مريض زياتــــــره
دســــــر درد پـــــه خاصــــه تــوگه دڅـــــټ خواته درد حســــــــوي
البــــــته دا درد دسهـــــــار په وخــــت کښـــي وي چــــــي
دضـــــــــرباني يـــــــا څړيــــــکو پــــه څـــــــير وي خــو بيا
دورځي په جــــريان کــــــښي نـــــوموړي دردبــــيرته آرامــيږي. کـله
کـــــله دا درد دســــر نـــــورو برخـــو ته هـم سرايت کوي. همدارڼه
مـــــــريض کيــــــداي ســـي چي دستـــــرگودبعضي تکالـفو څــــخه هم
شـــــکايت وکــړي. خو کله چي نــوموړي نــــــاروغي انکشـــــــاف
وکــــــړي بـــيانو دپښـــــتورگي او زړۀ شـــــــــــکايتــــــونه هــم
رامنـــــځ ته کـــــيږي.
دلوړ فشار په وخت کي په بطن يا نس کي يو قسم ځاڼړي ږغم (Abdominal Bruit)
هم وي چي ډاکټر ورباندي پوهيږي. د(Femur) دشريان ناوخته ضربان او دقلبي
امراضو علامه لکه څلورم قلبي آواز هم دنوموړي ناروغي له نښو څخه دي.
اخـــتــلاطــات (Complications)
کــه چــــيري د ويـــني دلـــوړ فـــشار درملنه ونه سي نــــــو دژونـــد
نهــــــديدونکي اختـــــــلاطات منــــځتـه راځي، دويـــــــــني
درگــــــونو پـــــرداخــــلي ديــــوال بـــانــــدي فـــشار
زيـــــاتــــــيــــږي ، پـــــه ناکـــــــــافي انـــــدازه نـــــرم
کيـــــــږي ، ډيــــــــروزخم کېـــــدو ته تـــــمايــــل
پيــــــــــداکوي او شـــــــحم يادغــــــوړيـــــــو مقــــــدار
پکــــــښي ډيــــــــريږي چـي نوموړي پروســــــــــې تــــه (At hero
Sclerosis) وايـــي.
دويـــــنــــــي درگــــــونو زخــــــمي ســـوي بـــــــــرخي
ممـــــــکن وپــــــړسيـــــــــــږي او (Aneurysm) مــــنـــځ تــــه
راوړي . کــــــــه چيـــــــري انـــيوريـــــــزم وچــــــــــوي نـــو
داخلي خــــــونــــريـزي (Internal Hemorrhage) منــــــځتــــــــه راوړي.
دواړه (At hero Sclerosis) او پــــــه دمـــــاغ کــي چــــاودلـــې
انـــيوريزم (Stroke) منځـــــــــته راوړي او بــــــل داچـــي پـــــــه
(Hypertension) کـــــي زړۀ کوښـــــښ کــــوي چــــــي ډيــــــر
کــــــاروکـــړي او دضـــــرورت ســــره ســـمه وينه پمـــــــــپ کــــړي
. دغــــــه دزړۀ اضـــــافه کـــار دزړۀ دعضلاتو دکـــــــشېدو او
غټـــــــــېدو سبـــــــــب کـــــــيــــــږي چـــــي پــــه
نــــــتيـــــجه کــــي دغــــه غـــــټ او لـــوي زړۀ نــــه ســـــي
کولاي چـــــــي پـــــــه کــــــافي انــــــدازه ويــــنه پـــمپ
کــــړي او پـــه نـــــــتيـــــجه کــــي دزړۀ عـــــدم کــــفايه (Heart
Failure) منــــــــځ تـــــه راتــــــــــلاي سي.
او بـــل داچــــي (Hypertension) کـــــولاي ســي چي دوينــــــي
کوچنـــــــي رگــــــونه دپــــښــــــتورگي ســـــــــره يوځـــــــــاي
زيـــــــــانمـــــــن کړي چــــــي وروســــــته پښـتورگي نــــــه
ســـــــي کولاي چـــــــي په کــــــــافي انـــدازه وينــــه فلـــتر
کـــړي او بيـــــــکاره مــــواد مــــــمکن په ويـــنه کــي زيات سي
چـــــــي (Uremia) ورتــــــه وايـــــې او بيـــــــله طبـــي درمــلني
څـــــــخه دپـــښتــــورگي عدم کفـــايه (Kidney Failure) منـــــځ
تــــــــــــه راځي.
هـــمـــداراز دويــــني دغـــــه لــــوړ فـــــشــار يــــــــــــــا
(High Blood Pressure) په دماغ کښي خون ريــــزي (Encephalic Pithy)
هـــــم منــــــځ تــــه راوســـــتلاي ســـــي او داســــي لاهــــم
امکــــــان لــــــري چـــي دســـــــترگو پــــــه (Retina) کــــښي داول
درجــــې څــخه بــــيا تـــــر (٥) درجـې پــــــوري تغـــــيرات راولي.
درمــــلـــــنه (Treatment)
دخفيفو او منځـــــنيو ناروغــانو لـــپاره بايد پرهيز او دژوند په
بڼـــــــه کي بـــــدلون وړانــــدي ســـي، لکه ځيــني ناروغــــــان چي
کــــولاي ســـي دمالې دپــــرهـيز په واسطه او يـــا هــم دوزن دکمـولو
پـه واسطـه خپل فشار کمولاي سي. همــــدارڼه دالــــــــکولو کـــم
استـــــــعمال او پرهيز يعني لږ تــــــر (٢٨) گــــــرامه او دفـــــزيکي
خوځښــــت ډيـروالي هم مــــــمکن فشـــــــار ټيــــــــټ کړي.
کـــه چيـــــــري پــــه پـــورتــــــنيو حالــــــتونـــــو ســـــره
بياهم (Hypertension) درمـــــل نـــه ســــي نو ډاکــټر بايد
دفـــــشــــــــار ضـــــــــــــد درمــــــل (Anti Hypersensitive)
تجـــويز کــــــړي، مـــــــــــدررات (Diuretics)
هــــــــــغــــــــــــــه (Anti Hypersensitive) دي چـــــي پــه
زياتـــــه انـــدازه دمالي د ډيـــــــروالي او داوبـــو داطـــراح سبـــب
کيږي چــــي دمايعـــــــــاتو دمقــــــــــــدار کمـــــښت دويـــني په
دوران کـــي دويــــــني درگــــــونو پــــر ديـــــوالـونو بانـــــدي
دفشــــار دکمـــــښت سبـــــــــــب کيــــــږي.
(Beta Blockers) درمــــــــل دزړۀ دخـــــوځښــت انــــــــدازه او
هـــــــغه وينـــــــــه چــــــي زړۀ يـــــې پمـــــپ کــــوي کـــــموي.
(ACE Inhibitors) درمــــــل دوينــي درگــونــو د دېوالــــــونو
دتــــــــڼوالي څـــــخه مخنـــــيوى کـــــوي تــــــرڅو دويــــــــــني
فــــــــشار کنــــــــــترول کړي.
(C.A) يـــــــــــــــــا (Channel Blockers) دزړۀ خـــــــوځښـــــــت
کــمــوي او دوينـــــي رگــــــونو تــــه انــبساط (پـــــــراخوالــــــي)
ورکــــــوي او پــــــه دې ډول ســـــــره دوينـــــي دلــــــوړ
فـــــــــشـــــــــار (Hypertension) څـــــــــخــــــــــــــــــه
مخنــــــــــــــيــــــوي کــــــــــــــــوي. پــــــــه
جمــــــــــعي تــــوگــــــــــه نــــــــــاروغ بايــــــــــد:
مالــه او غـــــــوړ ونــــه خــــــــوري او يـــا ډيــــــــــــــر
لــــږ وخــــــــــــــــــــــوري.
تمريــــــن او ياکــــــــار وکــــــــړي.
دامکان ترحـــده وزن کــــــم کړي.
دســـــــــــگريــــټو، نــــصوارو او الـــــکولـــو
څــــــــــــــخـــه ډډه وکــــــــــــــــــــړي .
دحــــــمــــــل ضـــدد رمــــل اويــــاهغه درمل چي جنسي اثر ولري
استعمال نه کړي.
که چيري دپښتورگي يا دزړۀ په رنځ اخته وي نو ژرترژره دهغه درمل وکړي.
|
