نور احمد "فطرت" چمن
دحضرت لقمان ژوند او پوهه

ساقي ولي ما مخلص نه پېژنې ته
خو اشناى مې وې ده ډېري زمانې ته
دا قصه به پرده د باندې ووزي
ده هاروت وُ دماروت نقل منې ته

كوم معزز محترم او واجب اتعظيم نوم چې د مسلمان ليكوالانو په اثر سره " عجمي " دنيا ته راغلى دى په هغه كې ډېربا عزته نوم د حضرت لقمان دى . دا نوم صرف تر عملي دنيا محدوده نه دى ، بلكى په نړۍ كې د هر چا اشناى نوم دى . د هر چا پر ژبه پروت او پېژندل شوى نوم دى . هر سړى چې كله د چا عقلمندي منلوته اړ شي . هغه ته دستي د زمانې لقمان ووايي . څوك يې د چا سره په خبرو اترو اخته وي نو هم په آخير كې دا ورته ووايې . ته وايه ته خو لقمان يې . يا دا چې " ته خو د خپل وخت غټ لقمان يې . په مقابه د ډېرو زړو بزرګان دين ، لقمان ته دا بهتري هم حاصله ده . چې دوه مبارك نوم په قرآن پاك كې راغلى دي حتى پوره سورت ده لقمان په نوم نومول شوى دى . او پخپله رب تعالى د لقمان، حكمت ، دا نايي اعتراف يا مننه هم كړې ده . هم په داې وجه ده دعلماء كرامو په منځ كې اختلاف شته . ځيني وايي چې لقمان پغمبر دى . زيات جيد پوهان په دې خبرې سره هم غاړي دي ، چې نه لقمان خو پيغمبر نه دى بلكي ښه عابد ، زاهد ، طبيب وْ . په هر صورت دا سمه ده . چې لقمان پيغمبر نه دى . ولي چې نه رب تعالى دى نبي جوړ كړى دى . او نه داسې قوم تر اوسه معلوم شوى دى . د چا د هدايت او توحيد تبلغ لپاره دې
لقمان استول شوى وي . په دې وجه د علماء كرامو غالبه ډله دا فكر كوي چې لقمان يو حاكم ، دانا او صالح انسان وْ ، دده شمار كه په انبياو كې ونه شي خو يو عظيم با علمه او ستر انسان خو ضرور وْ . دا هر څوك مني چې لقمان په ديني او دنيووي معنا يو پېژندل شوى حقيقت دى . دده مبارك دانايي او حكمت په څلور كنجه پنۍ كې مشهوره معقوله ده . رښتيا ده د لقمان نوم د هرچا پر ژبه جاري او ساري دى.
بيا نو هر چا ته لږ تر لږه دا پوښتنه خو پيدا كېدلاى شي چې لقمان څوك دى ؟ كله يې ژوند كړى دى ؟ چېرې پيدا شوى دى ؟ او څه يې كوله . څه شان او كيفيت يې درلود ؟

دده نسب لقمان بين فاغور بن ناخور بن تارخ ښودل شوى دى. څوك وايي لقمان د حضرت ابراهيم ع د نسب څخه وْ . مګر دا سمه خبره نه ده . سم تاريخ دا ښيي چې دى د سوډان اوسېدونكى وْ . يو حبشي غلام وْ . په رنګ او بڼه بېخې زيات تور ، حقير او په ونه ګردى وْ . څوك وايي چې لقمان حبش غلام وْ. حبشي وْ . سوډان ته راوستل شوى وْ . پېچلې غټه پوزه يې وه . شونډان پنډ او غټ غټ وو . غټې پښې يې وې . تك تور وْ. نجاري يې كوله. څه خلګ وايي چې ګنډونكۍ وْ، كالي يې جوړول. څوك بيا وايي چې شپون وْ . عين ممكنه ده چې په مختلفو وختونو كې يې دا ټول كارونه هم كړي وي .ځكه تاريخونه ښيي چې حضرت لقمان د حضرت داوْد. په زمانه نبـوت كې ژونــد كاوه . داوْد. چې
كله لا په عناني سيمه يرغل نه وْ كړى ، په بني اسرائيلو كې لقمان فتواوې وركولې . څوك وايي چې دومره دانا او پوه وْ چې د بني اسرائيلو مفتي وْ . څه علما وايي چې لقمان علم او فضل د حضرت ايوب څخه زده كړى وْ . او د ايوب ع خوريى هم وْ . خو ځينې بيا وايي چې نه لقمان خو حبشي وْ كه څه هم د ايوب ع شاګر د ضرور وْ . خو خوره يې يې ګردسره نه وْ . د حبشي غلامانو سره په هره زمانه كې ډېره بده رويه او سلوك سوى دى په هر دور كې په سپكه سترګه ورته كتل شوي دي . د اسلام دين و توحيد څه مخكې عربانو ډېره بده او ناروا رويه ورسره كوله . ددې غريبانو په هر هېواد كې بې قدري كېده. خو څه وخت يې اسلام راغى، دين توحيد خپور شو بيا حالت بدل شو . په غلامانو كې بيا هم د حضرت لقمان هغه مقام جوت شو چې پخپله حضور ع داسې صفت بيان وكړ.
حبشيان پخپله ټولنه كې واخلي ويې مني . په دې خاطر چې درې حبشيان لقمان ، نجاشي او حضرت بلال د جنت سرداران دي . كه څه هم لقمان بهترين طبيب حكيم او پوهاند وْ مګر په داسې زمانه كې تېر شوى دى چې دده تعليم او تربيت هيڅ حالات معلوم نه دي . په دې كې شك نشته چې لقمان به د ايوب ع شاګرد نه وْ . بالكل لقمان د ايوب ع درس نبوت كې روزل شوى انسان وْ . درس يې پر ويلى . دا واقعاتو څخه هم داسې معلومېږي چې لقمان په خپله فطري دانايې سره هم زياته پوهي او حكمت حاصل كړى وْ . ډېر صالح ژوند او پاك ضمير يې درلود . نو له دې امله په درسي نبوت كې د شراكت سره _ سره په فطري ډول ډېر عظيم پوهاند هم ثابت شوى وْ .
وايي لقمان يو وخت خپل شاګرد ته د حكمت او پوهې درس وايه ،يو سړى راغلى او مخ ته يې ودرېدى . تر ډېره يې لقمان ته كتل اخير يې وپېژاند. نو يې ورته وويل �� ته هغه سړى نه يې چې په پلاني ځاى كې دي له ما سره پسونه كتل ؟ ،،
لقمان ځواب وركړ :
_ هو هغه سړى يم .
نوموړي سړي ورته وويل :
_ بيا دا دومره غټه مرتبه او مقام څنګه درته حاصل شو ؟
لقمان ووي :
_ صرف په دوو خبرو سره ، يو مې رښتيا ويل ، دويم مې بې ضرورته خبرې نه كولې .
له دې واقعې څخه داسې ښكاري چې حضرت لقمان لومړى غلام وْ . او د خپل بادار پسونه يې كتل . وروسته بيا په رحم سره ازاد كړل شو . او بيا يې خلګو ته د عمل او حكمت درس وركاوه . او وايه يې . حضرت ابو داوْ د رض يو ځل د لقمان حالات ، كمالات اوحكمتونه بيانول ، نو يې وويل : په حضرت لقمان كې چې څومره ښېګڼې ، حكمتونه او كمالات وو دا نه د كور ملاو شوي وْ ، نه د قوم نسب او وطن څخه بلكي لقمان ته د خپل اخلاص ، همت ، سترې ايماندارۍ څخه لاسته ورغلې وې . ابو داوْد رض زياته كړه : لقمان په هره معامله كې غور او فكر كوونكى انسان وْ . په ورځو به نه ويدېدى . د شرم خو يې دا حال وْ چې هـيچا په خپل ژوند كې پر لاړي توكلو ،مچاږي كولو ، لمبېدلو او خندلو او خبره بيرته را ګرزولوونه ليدى . دا خبره وه چې د حكمت او پوهې په بحث كې به يو چا پوښتنه كوله او لقمان به بيا _ بيا ځوابونه وركول د غلامۍ په زمانه كې ده ته دغه خوبيانې او كمالات حاصل شوي وْ . حتى دده مالك هم د غلامي په زمانه كې د خپل غلام په ستر حكمت او دانايي يوه شوى وْ . په دې خاطر مالك يوه ورځ لقمان ته وويل :
_ دا وزه بوزه حلاله يې كړه . او د غوښې بهترينه برخه يې پرې كړه او بيا يې ماته راوړه .

لقمان ولاړى وزه يې حلاله كړه . ده هغه ژبه او زړه يې ورته راوړل څلور پنځه ورځې پس مالك بيا ورته وويل ، يوه بله حلاله كړه او ماته يې بدترينه غوښه راوړه . ده بيا وزه حلاله كړه او بيا يې هم هغه زړه او ژبه ورته راوړل . مالك چې دده دا حال وليد نو ډېر اريان شو ، نو يې ورته وويل :
_ دادي څه وكړل چې ما بهترينه غوښه فرمايش درڅخه وكړى هم دې ژبه او زړه راته راوړل ، ولې ؟ ولې ؟ ما په دې پټ حكمت خبر كړه . نو حضرت لقمان ورته وويل :
ښاغليزما په اند خو هم داسې ده ، دغه زړه او ژبه كه صفا وي له دې څخه بهتر شيان نشته او كه چېرې ناپاكه وي باله دې څخه بدتر يا بېكاره شيان نشته . د حضرت لقمان واده هم شوى وْ . ديو زوى نوم يې ثاران وْ . يو بل زوى يې هم شوى وْ
چې د لقمان په ژوند كې ځنې مړ شوى وْ . ډېر غمژن
او تالا كړى وْ. (تاريخ) خو بيا هم ده الاد م بس غم دى. لكه چې وايي :
د عيال د مرګ به نه وي درنه ګاره
د ايمان غم پر سپك اييسي او يا واره
د عبرت د حاصلولو لپاره به لقمان په خپل وخت كې د اميرانو پاچاهانو او دنيا غوښتونكو پيرانو دربارنو ته تلى چې حكمت او پوهې به يې ځينې حاصلاوه . پايله يې دا شوه لقمان حبشي غلام وْ . د سوډان او سېدونكى وْ . يعني له حبشې څخه سوډان ته بېول شوى غلام وْ . په دور كې د ايوب ع يې ژوند كړى دى . په ايوبي درسګاه كې روزل شوى وْ . حكمت او دانايي يې مشهوره ده . دده په باره كې هسي ډېر تاريخونه بيانونه كوي . خو دا چې موږ په ځينو كې د خاصو يادونه وكړله هم دغه يې خصوصي چاڼ دى . هسي خو په پتيياوي كې څه داسې كيسې هم كېږي چې سند خو يې نه وي هسي په لقمان تړل شوي وي . مثلاً هغه دغاښ د كښلو كيسه يا دا چې لقمان وايي عقل مې له بې عقله زده كړى . زه دا نه وايم چې دا به كيسې نه وي . خو سهي سند يې نه درسترګو كېږي . بايد په داسې كيسو ډېر باور ونه شي . پاى په قرآن كريم دده په نوم يو پوره سورت راغى دى . په دې كې هم دى خپل زوى ته دا درس وركوي اې زويه پر دين توحيد ټينګ اوسه ، شرك مه كوله ، ځكه شرك يو ډېر غټ ظلم دى ، صبر كوه . صبر د صابيرينو غټه اله ده .
د لقمان ټول او ټول نصيحتونه له نصيحته ډك دي . او دا نصيحتونه ده د خپل زوى د پند لپاره ويلي دي . مقصد يې دا دى چې د زوى مې ډنيا هم ښه اېسي او آخرت يې هم جوړ شي . مثلاً ( دا) :
1. زويه ډېر اوره ، لږ وينا وايه .
2. ملګرى ته د راز خبره مكوه ، كېداى شي چې سبا دي دښمن شي
3. يو وخت حضرت لقمان يو كتاب غوندې درسي پاڼه ويله او كتله يې . چې يو سړى باندې راغى او ورته ويې ويل اې لقمانه ، څنګه يكړ او تنها ناست يې ؟
لقمان ورته وويل :
_ اف پوه ننه ييې له تا مخكې په مجلس اخته وم . خو وس يې ته راغلې نو يكړ او تنها شوم .
هسي خو د لقمان ډېر نصيحتونه د خپل زوى لپاره شته خو ځني يې دومره ښه دي چې بايد ده زرو په اوبو وليكل شي .
زوى ته مخاطب كېږي او داسې نصيحت او وصيت ورته كوي. زويه :
1. چې كله يو مجلس ته ورسي نو خلګو ته سلام وايه او كښېنه كه دغه خلګ د خداى په ذكر اخته وي نو كښېنه او كه په بل ذكر اخته وي نو بيا مه كښېنه او ژر ځيني ولاړېږه . زويه له بدو خلګو پنا غواړه .او چې ښه دى له هغو هم بېره كوه . په دنيا مه اخته كېږه . خپل زړه په دنيا كې مه لګوه ولي چې ته د دنيا لپاره نه يې پيدا شوى . او د خداى په نظر كې له دنيا څخه ذليل او بېكاره شي نشته . په دې خاطر چې نه ددنا نعمتوننه د صحيح دينداره خلګو په حق كې جزا يې خير ده . او نه ددې وصيتونه د ګنهكارو په حق كې دا ده . زويه ! پر يو خبره چې مجبوره نه شي خانده . نه بې مطلبه چا ته ورځه . ده كومې خبرې چې ستا سره رابطه او واسطه نه وي ده مخه پوښتنه مه كوه . زويه خپل حال مه ضايع كوه . او د بل د حال اصلاح مكوه . ستا حال هغه دى چې تا د خداى په لار كې وركړي او د نورو دا هغه دى چې تا د نورو لپاره پر يښي دي . زويه ، څوك چې پر خلګو رحم كوي پر هغه به رحم وسي ، څوك چې خاموشه اوسي په امن كې به وي چې ښه خبره كوي . هغه ته فايده نه رسېږي چې درواغ وايي هغه سخت ګنهكارره وي . څوك چې ژبه په قابو كې نه ساتي شرمندګي يوسي . زويه ، د علماوو په مجلس كې كښېنه او په خاموشي سره غوږ ورته ږده . په دې خاطر چې د علماوو په غوره مجلس سره زړونه داسې ژوندي كېږي لكه په باران سره چې مړه مځكه ژوندى شي .
رښتيا ده حضرت لقمان د اخلاقو ستر ښوونكى دى . دا سې نصحيتونه په دينداره او اخلاقي زندګي كې بېخي د لوى ارزښت وړى دى بايد چې عملي شي ، قاضي ملا عبد السلام بابا وايي :
يا به ستوري وي چې دوني لار په وينو
شپه تاريكه ده د كفر په عالم